Gdy móżdżek szwankuje

Gdy móżdżek szwankuje, pojawiają się błędy… językowe

Mówisz: poszłem zamiast poszedłem, nie mam swetera zamiast nie mam swetra, co tam pisze zamiast co tam jest napisane? Popełniasz inne błędy gramatyczne, choć kiedyś tego nie robiłeś lub znacznie rzadziej? Pytasz sam siebie – co się ze mną dzieje? A może to inni zaczynają zwracać ci uwagę? Nie szukaj przyczyn w braku wykształcenia, szczególnie jeśli je posiadasz. Poszukaj przyczyn w głowie – dosłownie. Bo może szwankuje ci móżdżek. Jego zaburzenia mogą się objawiać popełnianiem błędów językowych.

Móżdżek, ta niewielka struktura leżąca z tyłu głowy, jakby schowana w cieniu mózgu, przede wszystkim kojarzy się z równowagą i utrzymywaniem prawidłowej postawy ciała. Jeden z najprostszych testów badających jego sprawność w tym zakresie, to przyjęcie pozycji stojącej na lekko rozstawionych nogach (na szerokość bioder), wyciągnięcie wyprostowanych rąk przed siebie i zamknięcie oczu. U osób ze sprawnym móżdżkiem nic się nie dzieje. Osoby, u których występują uszkodzenia móżdżku, „lecą” do tyłu lub na boki, dlatego test ten powinno się wykonywać z udziałem drugiej osoby, która w razie czego podtrzyma i nie dopuści do upadku. Dodatni test wskazuje zwykle na uszkodzenie lewej półkuli móżdżku, która odpowiada za funkcje wzrokowo-przestrzenne. Ale nie tylko. Móżdżek odgrywa także ważną rolę w przebiegu procesów pamięciowych, a jego uszkodzenie skutkuje zaburzeniami w zakresie planowania, elastyczności myślenia i przerzutności uwagi.

I to także nie wszystko. Jak się okazuje, móżdżek odgrywa jeszcze inną, niezmiernie ważną funkcję, a mianowicie „kontrolera” procesów i kompetencji językowych. I nie chodzi tu o język obcy, ale o poprawne używanie języka ojczystego. Jeśli więc popełniasz liczne błędy gramatyczne, szczególnie gdy wcześniej ich nie popełniałeś, jeśli coraz częściej brakuje Ci słów, a Twoja mowa jest mniej płynna niż kiedyś, to może powinieneś „przyjrzeć się” swojemu móżdżkowi?

Móżdżek i agramatyzm – czyli co?

Już dziś wiadomo, że zaburzenia językowe będące efektem uszkodzenia prawej półkuli móżdżku mogą się objawiać m.in. pod postacią agramatyzmów, afazji dynamicznej i obniżenia fluencji słownej. Czym więc one są?

Agramatyzm jest zaburzeniem mowy polegającym na naruszaniu reguł gramatycznych języka ojczystego. W szczególności objawia się to wypowiadaniem słów w niewłaściwej formie gramatycznej, np. rzeczowniki są niepoprawnie odmieniane przez przypadki, a czasowniki nie są dostosowane do podmiotu zdania. Ponadto osoba z agramatyzmem często unika czasowników, których nie potrafi prawidłowo odmienić, nie używa czasu przeszłego lub przyszłego, większość rzeczowników stosuje w postaci mianownika, a czasowników w formie bezokolicznika. Przykład? W skrajnych przypadkach, zamiast powiedzieć: Czytałem wczoraj książkę, była niezmiernie ciekawa, osoba z agramatyzmem mówi: Ja… czytać… książka… być… ciekawy. Taka wypowiedź nie tworzy poprawnie gramatycznego zdania, jest tylko zbiorem pojedynczych słów. Oczywiście objaw ten często jest bardziej subtelny niż w podanym przykładzie i polega po prostu na błędnej odmianie słów, sprawiając wrażenie niechlujności językowej lub wskazując na braki w edukacji.

Móżdżek i afazja dynamiczna

Czym jest afazja dynamiczna? To zaburzenie mowy, które objawia się trudnościami w planowaniu i formułowaniu dłuższych wypowiedzi narracyjnych i dotyczy tzw. mowy wewnętrznej. Osoby z afazją dynamiczną często nie są w stanie rozpocząć wypowiedzi, a jeśli już zaczną, to zadania ich są krótkie, schematyczne i uproszczone. Często zdania te składają się z powtarzanych i zasłyszanych wcześniej fraz. Co jednak ciekawe, osoba dotknięta afazją dynamiczną ma co prawda trudności z formułowaniem przekazu słownego „od siebie” i nie jest w stanie przekazać swoich poglądów w formie jakiejś złożonej wypowiedzi ani prowadzić logicznej dyskusji, bez problemu natomiast może powtarzać słowa rozmówcy i udzielać prostych odpowiedzi na proste pytania.

Móżdżek i fluencja słowna

I trzeci z wymienionych objawów – zaburzenie fluencji słownej, czyli zaburzenie płynności i szybkości przypominania sobie i wypowiadania lub pisania słów. Wyróżnia się kilka rodzajów fluencji: np. literową, semantyczną (znaczeniową), płynność czasowników, fluencję asocjacyjną, czyli kojarzeniową. Fluencję słowną bada się testami. Mogą on polegać np. na wymienianiu w określonym czasie (zwykle jednej minuty) jak największej liczby słów z danej kategorii (płynność semantyczna) – np. trzeba wymienić jak najwięcej nazw zwierząt domowych lub zaczynających się na określoną literę czy głoskę (płynność fonemiczna) – np. trzeba wymienić jak najwięcej słów na literę „c”. Badając płynność czasowników, trzeba natomiast wymienić jak najwięcej czasowników synonimicznych – np. do czasownika „brać” itd.

Ale i to nie wszytko…

Wymienione zaburzenia językowe nie są jedynymi, jakie mogą wystąpić przy uszkodzeniu móżdżku. Ponadto, jak się okazuje, osoby z uszkodzeniem móżdżku mają nie tylko problem z poprawnością gramatyczną własnych wypowiedzi, ale także trudności w identyfikacji i korekcie błędów gramatycznych popełnianych przez innych. Trzeba też wyraźnie podkreślić jeszcze dwie kwestie. Opisane zaburzenia mogą wystąpić nie tylko przy uszkodzeniu móżdżku, ale także mózgu lub być następstwem jeszcze innych patologii. Ponadto móżdżkowe trudności językowe, jeśli uszkodzenie nie jest masywne, z reguły ujawniają się dopiero przy zwiększeniu wymagań językowych, np. w sytuacji pośpiechu, stresu, napięcia, zmęczenia, czy trudnego tematu rozmowy.

I jest jeszcze dobra wiadomość: pomocna w korekcie zaburzeń językowych występujących na tle uszkodzenia móżdżku i znacznie utrudniających komunikację, może się okazać odpowiednio dobrana rehabilitacja neuropsychologiczna.

Dodaj komentarz

%d bloggers like this: